De geestelijke gezondheidszorg is voortdurend in ontwikkeling, waarbij de focus steeds meer verschuift naar herstel en empowerment van de cliënt. Een belangrijke ontwikkeling binnen deze verschuiving is de opkomst van de ervaringswerker, een professional met een persoonlijke geschiedenis van psychische kwetsbaarheid die zijn of haar ervaringen inzet om anderen te ondersteunen. Dit artikel onderzoekt de rol van de ervaringswerker, de methoden die worden gebruikt, en de impact op de zorg, gebaseerd op beschikbare informatie.
De Opkomst van de Ervaringswerker
De term ‘ervaringswerker’ heeft in de geestelijke gezondheidszorg (ggz) in toenemende mate de term ‘ervaringsdeskundige’ vervangen. Hoewel de termen in de praktijk vaak door elkaar worden gebruikt, geeft ‘ervaringswerker’ een bredere functie aan dan enkel de ‘deskundigheid’ die voortkomt uit persoonlijke ervaring. De verschuiving naar ervaringswerkers is een weerspiegeling van een groeiend besef dat persoonlijke ervaring een waardevolle bron van kennis en inzicht kan zijn in de begeleiding van mensen met psychische problemen.
WRAP: Leren van Elkaars Ervaringen
Een belangrijke methodiek die door ervaringswerkers wordt ingezet is WRAP, een op herstel gerichte methodiek. WRAP staat voor Wellness Recovery Action Plan. Binnen WRAP-groepen, die maximaal acht deelnemers tellen en begeleid worden door twee getrainde ervaringswerkers, leren deelnemers van elkaars ervaringen. Deze groepen bieden een veilige omgeving waarin deelnemers openlijk kunnen spreken over hun uitdagingen en successen, en strategieën kunnen ontwikkelen om hun welzijn te bevorderen.
De Rol van de Ervaringswerker in het F-ACT-Team
De integratie van ervaringswerkers in teams voor actieve behandeling (F-ACT-teams) is een belangrijke ontwikkeling. Parnassia Noord-Holland heeft inmiddels negen ervaringswerkers in dienst, waarvan zeven in loondienst, die zowel in klinieken als bij F-ACT-teams werken. De introductie van ervaringsdeskundigheid in de organisatie werd gefaciliteerd door een algemene bijeenkomst met Wilma Boevink, een pionier op het gebied van ervaringsdeskundigheid, en themadagen per team. De samenwerking met ervaringswerkers verliep direct natuurlijk, omdat de organisatie het hersteldenken omarmd heeft.
Takenpakket en Verantwoordelijkheden
Het takenpakket van een ervaringswerker is breed en divers. Zo kan een ervaringswerker zelfstandig een cursus WRAP organiseren, samen met een collega-ervaringsdeskundige de Basiscursus Ervaringsdeskundigheid Parnassia (BEP) geven, en een tweewekelijkse stemmenhoordersgroep leiden. Daarnaast nemen ervaringswerkers deel aan alle teamvergaderingen en beheren ze hun eigen agenda. Dit duidt op een volwaardige integratie van de ervaringswerker in het team.
Zelfbinding en Medicatiegebruik
Een interessante en potentieel cruciale rol die ervaringswerkers kunnen spelen, is het bespreken van zelfbinding. Zelfbinding houdt in dat een cliënt van tevoren vastlegt wat er moet gebeuren als het misgaat, bijvoorbeeld bij een toename van psychotische symptomen. Een ervaringswerker kan dit bespreken als een optie wanneer cliënten aangeven hun medicatie te willen verlagen, en de arts dit risicovol vindt. Door de uitleg van een ervaringswerker over de mogelijkheid van zelfbinding, wordt hier vaker gebruik van gemaakt. Dit kan het risico voor de behandelend arts aanvaardbaar maken en de cliënt meer controle geven over zijn of haar eigen herstelproces.
De Waarde van Persoonlijke Ervaring
De waarde van de persoonlijke ervaring van de ervaringswerker is significant. Een ervaringswerker kan, door het delen van eigen ervaringen met psychose, stigmatisering, of anders zijn, een ander perspectief bieden dan de traditionele zorgverlener. Dit kan leiden tot een betere aansluiting bij de behoeften van de cliënt en een grotere mate van vertrouwen. Een ervaringswerker kan bijvoorbeeld een ander verhaal vertellen over cannabisgebruik dan een behandelaar, waardoor de cliënt zich beter gehoord en begrepen voelt.
Contact met Cliënten: Meer dan Alleen Gesprekken
Het contact van een ervaringswerker met cliënten kan variëren van jarenlange begeleiding tot slechts één of twee gesprekken. Ongeveer driekwart van de cliënten waarmee een ervaringswerker werkt, heeft last van psychose, maar de begeleiding strekt zich ook uit tot mensen met andere diagnoses, zoals autisme. De ervaringswerker kan, ook al heeft hij of zij zelf geen ervaring met een specifieke aandoening, wel een connectie maken door de gedeelde ervaring van ‘anders zijn’, ‘ontwricht zijn’, ‘jezelf verliezen’ en ‘stigmatisering’.
De Ervaringswerker als Maatje
In de context van de coronapandemie, waarin eenzaamheid een groter probleem is geworden, kan de ervaringswerker een belangrijke rol spelen als ‘maatje’ voor cliënten. Gesprekken kunnen gaan over zingeving en spiritualiteit, maar ook over alledaagse dingen. Soms is een kort gesprek van tien minuten al voldoende om iemand het contact van die dag te bieden. Dit benadrukt de menselijke behoefte aan verbinding en de rol die de ervaringswerker kan spelen in het vervullen van die behoefte.
De Ervaringswerker als Volwaardig Teamlid
De integratie van de ervaringswerker als volwaardig teamlid is essentieel voor het succes van deze rol. De ervaringswerker is aanwezig bij alle teamvergaderingen, beheert zijn eigen agenda en heeft de mogelijkheid om ruggespraak te houden met collega’s. In de beginjaren kan het nuttig zijn om een jobcoach of mentor te hebben om de werkzaamheden te bespreken en te reflecteren op de ervaringen. De organisatie moet het hersteldenken omarmen om een natuurlijke samenwerking te bevorderen.
De Uitdagingen en Mogelijkheden
Hoewel de rol van de ervaringswerker veel potentieel biedt, zijn er ook uitdagingen. Het is belangrijk dat de ervaringswerker voldoende ondersteuning en begeleiding krijgt om zijn of haar eigen kwetsbaarheid te bewaken en te voorkomen dat hij of zij overbelast raakt. Daarnaast is het belangrijk dat de organisatie een cultuur creëert waarin openheid en kwetsbaarheid worden gewaardeerd. De mogelijkheid tot zelfbinding, zoals eerder genoemd, is een voorbeeld van hoe de ervaringswerker kan bijdragen aan een meer persoonsgerichte en veilige zorg.
De Toekomst van Ervaringswerk
De opkomst van de ervaringswerker is een positieve ontwikkeling in de geestelijke gezondheidszorg. Door de inzet van persoonlijke ervaring kan de zorg meer toegankelijk, relevant en effectief worden. Het is belangrijk dat de rol van de ervaringswerker verder wordt ontwikkeld en geprofessionaliseerd, en dat er voldoende mogelijkheden zijn voor opleiding en training. De ervaring leert dat wanneer organisaties het hersteldenken omarmen, de samenwerking met ervaringswerkers vanzelfsprekend en succesvol verloopt.
Conclusie
De ervaringswerker speelt een cruciale rol in de moderne geestelijke gezondheidszorg, door persoonlijke ervaring te combineren met professionele begeleiding. Methodieken zoals WRAP en de integratie in F-ACT-teams versterken de effectiviteit van deze aanpak. De mogelijkheid tot zelfbinding en de rol als ‘maatje’ benadrukken de menselijke dimensie van de zorg. De succesvolle implementatie van ervaringswerk vereist een organisatiecultuur die herstel, openheid en kwetsbaarheid waardeert. De toekomst van de geestelijke gezondheidszorg zal ongetwijfeld verder worden gevormd door de inbreng en expertise van ervaringswerkers.