Spirituele praxis, in de breedste zin van het woord, omvat een systematische houding en strategie gericht op ervaringen die onze relatie met de diepste realiteit belichamen. Dit concept, zoals uiteengezet door Leo Apostel, overstijgt traditionele religieuze kaders en biedt een weg naar vervulling en geluk voor degenen die op zoek zijn naar betekenis in het leven. Het is een verkenning van geschriften en praktijken uit diverse tradities, met als uitgangspunt de persoonlijke religieuze ervaring. Deze benadering erkent dat spiritualiteit essentieel is voor de menselijke zoektocht naar vervulling, zonder noodzakelijkerwijs gebonden te zijn aan een religieus geloof of metafysisch systeem.
De Historische Context van Spirituele Praxis
De wortels van spirituele praxis liggen diep in de geschiedenis, terug te voeren op de pogingen om de Kerk te bevrijden van aardse, nationale en lokale machten. Vanaf de tweede helft van de 11e eeuw, met name tijdens het pontificaat van Gregorius VII, ontstond de gregoriaanse hervorming. Deze hervorming streefde naar een terugkeer naar de idealen van de Oerkerk, gekenmerkt door religieuze ijver, gebed, barmhartigheid en afstand doen van materiële goederen. Nieuwe monniksorden, zoals de Cisterciënzers, ontstonden om zich te verweren tegen de groeiende welvaart en de consequenties daarvan. De intenties van de stichters van deze ordes waren cruciaal en richtten zich voornamelijk op de praxis van het kloosterleven, een praxis die niet theoretisch was, maar deel uitmaakte van een bredere geestelijke traditie.
Spiritualiteit versus Religie
Een belangrijk onderscheid dat gemaakt moet worden, is dat tussen spiritualiteit en religie. Religie wordt vaak gezien als een privézaak, een extern systeem van overtuigingen en rituelen. Spiritualiteit daarentegen is essentieel voor de menselijke zoektocht naar vervulling en geluk. Het is mogelijk om spirituele kwaliteiten te ontwikkelen zonder zich te beroepen op een religieus geloof. Dit betekent niet dat religie en spiritualiteit elkaar uitsluiten, maar dat spiritualiteit een bredere, meer persoonlijke dimensie heeft.
De Rol van Zelfoverstijging
Centraal in de atheïstische spiritualiteit, zoals gepresenteerd door Apostel, staat het concept van zelfoverstijging. Alles wat onafhankelijk is van ons en ons overstijgt, terwijl het toch concreet voor ons bestaat, kan een spirituele weg worden. Dit kan bereikt worden door middel van technieken die gericht zijn op bewustwording en het richten op een van de vele vormen van zelfoverstijging. Het is een proces dat jarenlang kan duren en dat doorwerkt in onze alledaagse bezigheden.
Authenticiteit in Spirituele Praxis
Authentieke spiritualiteit staat op gespannen voet met vormen waarin de spirituele overgave verbonden is met een bepaald doel, zoals macht, magie of spiritueel hedonisme. Spirituele technieken mogen niet met een therapeutische of praktische bedoeling worden beoefend, en ervaringen die optreden met behulp van drugs zijn evenmin authentiek, omdat ze de ervaring controleren en de mogelijkheid om ze in het alledaags leven te laten doorwerken verminderen. Het gaat erom de werkelijkheid te aanvaarden zoals ze is, zonder te proberen te vluchten of te manipuleren.
Meditatie als Spirituele Oefening
Meditatie is een krachtig hulpmiddel en training om niet verder weg van de werkelijkheid af te geraken, maar dichterbij de objectieve werkelijkheid te komen. Binnen het boeddhisme, met name het Mahayana- en Zen-boeddhisme, is het doel niet om te vluchten van het lijden, maar om het zo bewust mogelijk te betreden en te verkennen. Dit gebeurt niet vanuit een subjectief, nauw en egoïstisch perspectief, maar bezien vanuit wederzijdse verbinding: open en aandachtig. Verlichting, of nirwana, wordt niet gezien als een hogere positie boven het lijden, maar als een ander perspectief op de dynamische, alledaagse werkelijkheid.
De Verlichting en de Verbinding met de Werkelijkheid
Het oefenen in onvoorwaardelijke aandacht kan een essentiële bijdrage leveren aan de verwerkelijking en verdieping van de Verlichting. De werkelijkheid wordt niet alleen van buitenaf gekend, maar ook concreet en gevoelsmatig door ons bewustzijn. Door spirituele oefening, zoals zenmeditatie, wordt het denken geïnspireerd tot onvoorwaardelijke openheid voor de totale, concrete aanwezigheid. Dit is de fundamentele verwantschap tussen Verlichting, vrij onderzoek en spiritualiteit.
Spiritualiteit en Ethisch Handelen
Een authentieke en consequent doorleefde spirituele instelling laat sporen na in het alledaagse leven. Aan de totale werkelijkheid en het eigen leven daarbinnen wordt een positieve waarde toegekend, waardoor het leven zin krijgt. Spiritualiteit bevrijdt van de innerlijke wanhoop die met lijden, pijn, nederlaag of vernietiging gepaard gaat, omdat ze de werkelijkheid doet aanvaarden zoals ze is omdat ze is. Handelen uit zorg voor het welzijn van anderen is hierbij essentieel, en omvat ook het veranderen van onszelf zodat we meer geneigd zijn dit te doen.
Communicatie en Spiritualiteit: Het Delen van Ervaringen
In de praxis van spiritualiteit is het belangrijk om vrijmoedig te durven delen met anderen hoe het werkt in ons eigen leven, hoe het aangevochten kan worden, en hoe we omgaan met twijfel en tijden van dorheid in ons eigen geloofsleven. Dit vereist een ‘terreurvrije ruimte’ voor de dialoog, waarin de voorganger of prediker niet alleen faciliteert, maar ook bereid is tot verantwoording van de hoop die in hem is, met zachtmoedigheid en vreze. Het spreken is performatief en intentioneel, gericht op het geschieden van het Woord in het heden.
De Verhouding tussen Vrijzinnigheid en Spiritualiteit
Apostel wilde aantonen dat er tussen het vrijzinnige atheïsme en spiritualiteit geen tegenstelling, maar juist een positieve relatie bestaat. De kern van de vrijzinnigheid is de levenshouding van de Verlichting: het afwijzen van dogma’s en het zoeken naar waarheid vanuit de ervaring van de werkelijkheid als onuitputtelijk en toegankelijk voor het menselijk kenvermogen. Atheïstische spiritualiteit is dus een verkenning van geschriften over mystieke, religieuze en spirituele ervaringen en praktijken uit diverse tradities.
De Paradox van Zelf en Anderen
Een belangrijk inzicht is het scherpe onderscheid dat we vaak maken tussen zelf en anderen te herkennen als een overdrijving. Dit onderscheid is het gevolg van onze ‘conditionering’. Als het zelf een intrinsieke identiteit had, dan zouden we kunnen spreken over eigenbelang in isolatie van anderen. Maar omdat dit niet het geval is, en omdat ‘zelf’ en ‘anderen’ alleen begrepen kunnen worden in relatie tot elkaar, zien we dat eigenbelang en het belang van anderen, onderling verbonden zijn.
Conclusie
Spirituele praxis, zoals beschreven in de beschikbare bronnen, is een dynamisch proces van zelfoverstijging, verbinding met de werkelijkheid en ethisch handelen. Het is een weg die openstaat voor iedereen, ongeacht religieuze overtuiging, en die gericht is op het vinden van betekenis en vervulling in het leven. Het vereist authenticiteit, openheid en de bereidheid om te delen en te leren van anderen. Door het beoefenen van technieken zoals meditatie en het cultiveren van onvoorwaardelijke aandacht, kunnen we een dieper begrip van onszelf en de wereld om ons heen ontwikkelen.