De mensheid heeft door de eeuwen heen geprobeerd om de ervaring van het transcendente te benoemen, de momenten waarop we ons verbonden voelen met iets groters dan onszelf. Deze ervaringen, vaak gekenmerkt door een gevoel van diepe vrede, verwondering en verbondenheid, kunnen zich op verschillende manieren manifesteren. Ze kunnen worden aangewakkerd door de schoonheid van de natuur, kunst, muziek, of door rituelen en spirituele praktijken. Deze ervaringen zijn niet gebonden aan specifieke religies of overtuigingen, maar lijken een fundamenteel aspect van de menselijke conditie te zijn.
De Onbenoembare Ervaring
Er is een ervaring die moeilijk in woorden te vatten is, een gevoel van thuiskomen in het universum. Dit kan zich uiten als een diepe tevredenheid en een verlangen naar iets wat nog komen zal, een zekerheid dat alles goed is, zelfs in tijden van verandering. Een schrijver beschreef dit als het kijken naar een vijver, een plek waar alles anders was, een mysterieuze aanwezigheid alsof de vijver niet in deze, maar in een andere wereld zijn tehuis had. Deze ervaring, die door sommigen als ‘heilige’ wordt beschouwd, is niet uniek. Het is een van de oudste ervaringen die de mensheid kent, beschreven door godsdienstfenomenologen als een ‘numineuse’ plek, verbijsterend en verrukkend tegelijk.
Een apostel beschreef een vergelijkbare ervaring als een opname in de ‘zevende hemel’, een paradijselijke vervoering. Deze ervaringen zijn niet noodzakelijkerwijs visueel of auditief; vaak zijn ze woordeloos, een innerlijke stem die ons ‘aanspreekt’ zonder dat we de woorden horen. Het is een ervaring die ons leven draagt, waarin we ons geborgen voelen, wat er ook gebeurt.
De Werkelijkheid die Spreekt
De ervaring van het goddelijke kan zich manifesteren in alledaagse schoonheid. Het kan worden aangewakkerd door de bloeiende appelboom, vastgelegd in een schilderij, door het luisteren naar indrukwekkende muziek, of door het bewonderen van architectuur. In deze momenten is het niet zozeer dat wij kijken, maar dat de Werkelijkheid ons bekijkt, ons aanspreekt, ons aanraakt. We worden geraakt door de appelbloesem, opgenomen in de muziek, aangetrokken door het gebouw. Het is een woordeloze stem die ons op dat moment aanspreekt met de woorden: ‘Het is goed dat jij er bent’.
Deze ervaringen kunnen ook een gevoel van vervreemding of kwetsbaarheid oproepen, zoals beschreven in een psalm waarin de mens zich klein voelt in de grootte van het universum, maar tegelijkertijd diep verbonden voelt. Het is een fascinerende en tegelijk huiveringwekkende ervaring, waarin we de sensatie kunnen ondergaan dat we door de Werkelijkheid worden ‘aangekeken’, ‘aangesproken’. Een dichteres verwoordde dit gevoel in een gedicht, waarin ze een ster zag die alleen stond en niet trilde, en zich plotseling door die ster doordrongen voelde.
Rituelen als Kunstwerken
Rituelen kunnen een belangrijke rol spelen bij het levend houden van deze ervaringen van Waarheid, Goedheid en Schoonheid, of ze zelfs mogelijk maken. Ze creëren een ruimte voor concentratie en aandacht, een houding die ons ontvankelijk maakt voor de diepere dimensies van het leven. Het aansteken van een kaars in een oude kerk, het bezoeken van een kathedraal, kunnen ‘klinken’ als een onhoorbare maar overweldigende stem die ons aanspreekt: ‘Het is goed dat je er bent’, en ons een gevoel van geborgenheid geeft.
Een filosofe en mystica ervoer deze onhoorbare stem tijdens het met aandacht bijwonen van religieuze rituelen. Ze noemde deze stem een ‘onpersoonlijke persoon’, een kracht die het zichtbare overstijgt en ons denken en handelen beïnvloedt.
De Relatie tot het Goddelijke
Er is een verschil tussen het streven naar ego-loosheid, het opgaan in ‘gene zijde’, en de christelijke mystiek. In de christelijke mystiek gaat het om de ervaring van de diepere dimensie van déze werkelijkheid, een ervaring van liefde waarin het ‘ik’ niet meer het middelpunt is, maar niet verdwijnt in een versmelting met ‘gene zijde’. De mens staat in relatie tot deze diepere dimensie als een twee-eenheid die beide partijen respecteert. Het initiatief gaat uit van de onuitputtelijke diepte van waarheid, goedheid en schoonheid, die zich als een soort liefde aanbiedt, maar zich niet opdringt. Dit aanbod van liefde vraagt juist om een creatief antwoord van de mens.
Deze verlangen naar het goddelijke wordt vaak uitgedrukt als het verlangen van de bruid naar de bruidegom, een intense en gepassioneerde zoektocht naar verbinding en eenheid.
Verandering van Geloof en de Ervaring van Aanwezigheid
De manier waarop we het goddelijke ervaren en benoemen, kan in de loop der tijd veranderen. Een schrijver beschreef hoe zijn geloof in God verschoven is naar een geloof in een existentieel beleefde aanwezigheid, een krachtenveld dat het zichtbare overstijgt en ons beïnvloedt. Deze aanwezigheid wordt gedeeld in gemeenschappelijke symbolen, riten en mythen.
Het is belangrijk om te erkennen dat woorden als ‘spiritueel’ en ‘religieus’ in onze Westerse samenleving beladen begrippen zijn geworden. Al gauw schiet ons het woord ‘God’ te binnen, een woord dat voor velen problematisch is. Het is echter mogelijk om de ervaring van het goddelijke te beschrijven zonder het woord ‘God’ te gebruiken, als een ervaring van een diepere dimensie van het leven, een verbinding met iets groters dan onszelf.
De Bron van Religie
Deze ervaringen worden al eeuwenlang benoemd als de bron van religie. Zoals Mozes die door de brandende braamstruik in de woestijn werd aangesproken, niet als een onverklaarbaar natuurverschijnsel, maar als een innerlijke ervaring die hem de moed gaf om zijn volksgenoten uit de slavernij te verlossen.
De ervaring van het goddelijke is niet beperkt tot religieuze contexten. Het kan zich manifesteren in alledaagse momenten, in de schoonheid van de natuur, in de kracht van kunst en muziek, in de verbinding met anderen. Het is een ervaring die ons kan transformeren, ons kan inspireren en ons kan helpen om een betekenisvoller leven te leiden.
De Uitnodiging tot Thuiskomen
De ervaring van het goddelijke is een uitnodiging om thuis te komen, om ons te verbinden met de diepte van ons eigen Zijn en met de grotere stroom van het leven. Het is een ervaring die ons kan bevrijden van angst en onzekerheid, en ons kan vullen met liefde, vrede en verwondering. Het is een ervaring die ons eraan herinnert dat we niet alleen zijn, dat we deel uitmaken van iets groters dan onszelf.
Deze ervaring is toegankelijk voor iedereen, ongeacht onze overtuigingen of achtergrond. Het vereist slechts een open hart, een ontvankelijke geest en de bereidheid om te luisteren naar de stille stem van het goddelijke die in ons allen woont.
Conclusie
De beschreven ervaringen van het transcendente, variërend van de ‘ervaring van de vijver’ tot de aanspraak van de Werkelijkheid in alledaagse schoonheid, benadrukken een fundamenteel aspect van de menselijke conditie: de zoektocht naar verbinding met iets groters dan onszelf. Deze ervaringen, vaak woordeloos en innerlijk, kunnen worden aangewakkerd door rituelen, kunst, muziek en de natuur. Ze zijn niet gebonden aan specifieke religies, maar vormen de bron van religie en spirituele beleving. De kern van deze ervaring is een gevoel van thuiskomen, geborgenheid en verbondenheid, een herinnering aan onze plaats in het universum.