Sterfte is een natuurlijk deel van het leven, maar het blijft een onderwerp dat veel vragen oproept en vaak ongemakkelijkheid wekt. In Nederland houden het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) nauwlettend het aantal sterfgevallen en hun oorzaken bij. Deze gegevens zijn van groot belang voor het begrijpen van gezondheidstrends, het ontwikkelen van preventieve maatregelen en het beoordelen van de impact van ziekten op de bevolking.
In dit artikel zullen we een overzicht geven van de huidige sterftecijfers en de belangrijkste doodsoorzaken in Nederland. We zullen ingaan op de manier waarop de gegevens verzameld en geanalyseerd worden, de ontwikkelingen in de afgelopen jaren en de voornaamste trends in de oorzaken van sterfte. Het doel is om een duidelijk en feitelijk beeld te schetsen van de huidige situatie, op basis van gegevens die door het RIVM en CBS zijn gepubliceerd.
Sterftecijfers en sterfteperiodes
Het RIVM en CBS houden sinds 2009 elke week het aantal overleden mensen in Nederland bij. Deze monitoring helpt om de gevolgen van bijzondere omstandigheden, zoals hitte- of koudegolven, griepgolven of de uitbraak van infectieziekten, te beoordelen. Het CBS deelt wekelijks cijfers over het aantal sterfgevallen, waarbij de doodsoorzaak in die fase meestal nog niet bekend is. Het RIVM voert in dat kader schattingen uit op basis van historische data om af te bepalen of de sterfte in een bepaalde periode hoger of lager is dan verwacht.
Oversterfte wordt gedefinieerd als een tijdelijke, bijzondere stijging van het aantal mensen dat overlijdt in Nederland. Dit kan samenhangen met bijzondere gebeurtenissen zoals griepepidemieën, hittegolven of de coronapandemie. Het RIVM berekent jaarlijks in de eerste week van juli de verwachte sterfte voor het komende jaar, gebaseerd op data uit voorgaande jaren.
Bijvoorbeeld: In de week van 1 december 2025 tot en met 7 december 2025 overleden er in totaal naar schatting 3.521 mensen in Nederland. In deze periode van het jaar overlijden meestal tussen de 3.291 en 3.749 mensen per week. In die week was de totale sterfte dus niet verhoogd. Deze gegevens worden visueel weergegeven met behulp van een zwarte lijn (de gemelde sterfte) en een blauwe band (de verwachte sterfte plus/minus twee standaarddeviaties).
Hoofdlijnen in de sterftegegevens
De sterftegegevens tonen duidelijke trends en veranderingen in de oorzaken van overlijden. In de afgelopen jaren zijn er significante veranderingen in de sterftepatronen, zoals een daling in hart- en vaatziekten en een toename in ziekten van het zenuwstelsel en psychische stoornissen. Ook zijn er regionale verschillen, zoals een hogere sterfte door longziekten in bepaalde regio’s zoals Utrecht.
In de volgende subsecties zullen we deze trends nader belichten en toelichten wat ze betekenen voor het begrijpen van de gezondheidssituatie in Nederland.
Daling van sterfte door hart- en vaatziekten
De sterfte door hart- en vaatziekten is in de afgelopen twintig jaar sterk gedaald. In de periode tussen 1996 en 1999 waren deze ziekten de oorzaak van 36% van de sterfgevallen, terwijl deze aandeel in 2020–2023 op 20% is gedaald. Deze daling kan worden toegeschreven aan verbeteringen in preventie, behandeling en zorgverlening in de kardiovaskulaire zorg. De introductie van effectievere medicijnen, verbeterde medische technologie en een toegenomen bewustwording van de impact van leefstijl op hart- en vaatziekten zijn mogelijke factoren achter deze positieve ontwikkeling.
Toename van sterfte door psychische stoornissen en ziekten van het zenuwstelsel
Hoewel de sterfte door hart- en vaatziekten is gedaald, is er een toename van sterfte door psychische stoornissen en ziekten van het zenuwstelsel. In 2020–2023 was dit 13% van de sterfgevallen, terwijl het in de jaren 90 slechts 5% was. Dit is een zorgwekkende ontwikkeling, die kan worden toegeschreven aan verschillende factoren, zoals een groter aantal diagnoses van ziekten zoals Alzheimer en andere vormen van dementie, een stijgende prevalentie van psychische aandoeningen en mogelijke tekortkomingen in de zorg voor deze groepen.
De ziekte van Alzheimer en dementie zijn deels verantwoordelijk voor deze toename. Deze ziekten zijn vaak progressief en leiden uiteindelijk tot een verslechtering van de gezondheid en een verhoogd risico op overlijden. Het belang van vroegtijdige detectie en adequate zorg voor mensen met dementie wordt hiermee extra benadrukt.
Veranderingen in sterfte door infectieziekten
De sterfte door infectieziekten is ook veranderd in de afgelopen jaren. In 2020 was het coronavirus (Covid-19) verantwoordelijk voor 14% van de sterfgevallen, terwijl dit percentage in 2023 was gedaald tot 2%. Dit toont aan dat, hoewel de impact van de coronapandemie in 2020 aanzienlijk was, het aantal sterfgevallen door deze aandoening sterk is gedaald. Dit kan worden toegeschreven aan de introductie van vaccins, verbeterde behandelingen en een betere immuniteit van de bevolking.
Daarnaast is er ook een daling in sterfte door andere infectieziekten van de ademhalingsorganen, zoals longontsteking en COPD. De redenen voor deze daling zijn complex en kunnen variëren per regio en demografische groep.
Regionale verschillen in doodsoorzaken
Regionale verschillen in sterftepatronen zijn ook opvallend. In Utrecht bijvoorbeeld is de sterfte door longziekten hoger dan het nationale gemiddelde. In 2020–2023 overleden Utrechters vaker aan chronische aandoeningen van de onderste luchtwegen dan de gemiddelde Nederlander. Deze verschillen kunnen worden toegeschreven aan lokale omstandigheden, zoals milieu, leefstijl en toegang tot gezondheidszorg.
Regionale gegevens zijn van groot belang voor het ontwikkelen van gerichte gezondheidsbeleid en preventieve maatregelen. Door patronen te identificeren op regionaal niveau, kunnen zorginstellingen en overheden beter gerichte interventies plannen.
Top tien van doodsoorzaken in Nederland
In 2024 was dementie de meest voorkomende doodsoorzaak in Nederland. Ongeveer 18.000 mensen overleden aan deze ziekte. De top tien van doodsoorzaken is verantwoordelijk voor 47% van de totale sterfte in Nederland. De volgende ziekten volgen dementie in de ranglijst:
- Dementie – 18.018 doden
- Longkanker – 9.776 doden
- Beroerte – 9.440 doden
- Hartfalen – 8.236 doden
- Coronaire hartziekten – 7.919 doden
- Privé-, arbeids- en sportongevallen – 7.737 doden
- COPD (chronische obstructieve longziekten) – 7.136 doden
- Infecties van de onderste luchtwegen – 5.081 doden
- Dikkedarmkanker – 4.298 doden
- Hematologische kanker – 3.627 doden
Deze lijst toont het brede spectrum van ziekten die leiden tot sterfte in Nederland. Kanker en hart- en vaatziekten zijn de dominante groepen. Dit benadrukt de noodzaak van preventie, vroegtijdige detectie en geavanceerde behandelingen voor deze ziekten.
Conclusie
Sterftegegevens geven een waardevolle inzicht in de gezondheidssituatie in Nederland. De trends die in de afgelopen jaren zijn geïdentificeerd, zoals de daling van hart- en vaatgerelateerde sterfte en de toename van sterfte door psychische stoornissen en ziekten van het zenuwstelsel, zijn belangrijk om te begrijpen en actie op te ondernemen. Regionale verschillen in doodsoorzaken benadrukken ook de noodzaak van gericht beleid en interventies.
Het werk van het RIVM en CBS is van essentieel belang voor het monitoren en analyseren van sterftegegevens. Door deze data te gebruiken, kunnen zorgverleners, beleidsmakers en individuen betere beslissingen nemen op het gebied van preventie, behandeling en zorgbeleid. Het begrijpen van de oorzaken van sterfte is een essentieel onderdeel van het nastreven van een gezondere maatschappij.