In februari 2019 werd een indrukwekkend kunstwerk tentoon gesteld in De Nieuwe Kerk in Amsterdam: Aartsengel Michaël (ca. 1633) van de Italiaanse barokschilder Luca Giordano. Het is een van de zeldzame gelegenheden dat een werk van Giordano publiek te zien is in Nederland. Dit schilderij, dat uit de Gemäldegalerie in Berlijn stamde, is niet alleen een visueel meesterwerk, maar ook een krachtig symbool uit de tijd van de Contrareformatie. De tentoonstelling van Aartsengel Michaël in De Nieuwe Kerk biedt dus een unieke gelegenheid om kunst, geschiedenis en spirituele symboliek te verbinden.
De Nieuwe Kerk is een historisch belangrijke locatie, bekend om haar rol in de religieuze geschiedenis van Nederland. In 1578 vond hier de Alteratie plaats, waarbij Amsterdam van een Rooms-katholieke stad veranderde in een protestantse. Het tentoonstellen van een katholiek symbool als Aartsengel Michaël in deze kerk is dan ook niet toevallig, maar een bewuste keuze die de gespreksvorm tussen verleden en heden onderstreept.
In deze artikel zullen we de kunstwerken en symboliek van Aartsengel Michaël en de bredere context van de tentoonstelling verder verkennen, met een focus op spirituele en historische betekenissen, kunstgeschiedenis, en de betekenis van het werk voor spiritualiteit en persoonlijke groei.
Het schilderij Aartsengel Michaël van Luca Giordano
Aartsengel Michaël is een van de bekendste werken van Luca Giordano, een barokschilder die vooral actief was in Italië. Het schilderij toont de aartsengel Michaël in een dramatisch moment, waarin hij de duivel en de gevallen engelen verslaat. Deze scène is gebaseerd op het Bijbelverhaal uit Openbaring 12:7–9.
Giordano’s werk is karakteristiek voor de barokstijl: het bevat krachtige licht-donkercontrasten, dramatische compositie en uitdrukkingsvolle gebaren. De symboliek van het werk is verder versterkt door de context van de Contrareformatie, een religieuze beweging waarin de Rooms-katholieke Kerk zich verdedigde tegen de opkomende protestantse ideeën. In deze context stond Michaël vaak voor de verdediger van het geloof.
Het schilderij is in februari 2019 tentoon gesteld in de achtste editie van het programma Meesterwerk in De Nieuwe Kerk. Het is een unieke gelegenheid, omdat werken van Giordano zelden buiten Italië worden getoond.
Spirituele en historische betekenissen
Het tentoonstellen van Aartsengel Michaël in een protestantse kerk is een krachtige metafoor. De Nieuwe Kerk, waar in 1578 de Alteratie plaatsvond, symboliseert de omslag van katholicisme naar protestantisme in Nederland. Het feit dat hier een katholiek symbool tentoon wordt gesteld, benadrukt de complexiteit van religieuze geschiedenis. Het schilderij wordt hier een brug tussen verleden en heden, tussen geloof en kunst.
Aartsengel Michaël zelf is in veel spirituele tradities een belangrijk figuur. Hij wordt vaak gezien als de aartsengel van bescherming en gerechtigheid. In het boek Openbaring verslaat hij de duivel en de gevallen engelen, wat hem een symbool maakt van de strijd tussen het goede en het kwade. Voor spirituele zoekers kan het beeld van Michaël dus ook dienen als een herinnering aan de kracht van het licht en de moed om tegen de schaduw te vechten.
De tentoonstelling in De Nieuwe Kerk
De tentoonstelling van Aartsengel Michaël was niet alleen een visuele ervaring, maar ook een theatrale en emotionele. Het bezoekerspad was ontworpen als een coulisseinstallatie, waarbij bezoekers zich door een dramatische sfeer lieten leiden naar het centrale schilderij. Er was een tien meter hoge videowall die een selectie toonde van Giordano’s oeuvre, dat uit meer dan 1200 werken bestond. Deze presentatie benadrukte de schaal en het werkendom van de kunstenaar.
Naast het centrale schilderij was er ook een speciale engelentour, waarbij bezoekers via een audiotour op zoek gingen naar de tientallen engelen die in de kerk aanwezig zijn. Deze tour was zowel educatief als spiritueel, aangezien het bezoekers in staat stelde om de symboliek van engelen in hun dagelijks leven te herkennen.
De tentoonstelling duurde tot en met 7 april 2019 en omvatte ook bijbehorende activiteiten zoals lezingen en orgelconcerten. Deze programma’s richtten zich niet alleen op kunstliefhebbers, maar ook op mensen met een interesse in spirituele en persoonlijke groei.
Giordano en zijn inspiratie
Luca Giordano was niet alleen een kunstenaar, maar ook een inspiratiefiguur die veel invloed had op zijn tijdgenoten. Hij was onder de indruk van grote namen zoals Dürer, Rafaël, Rubens, Titiaan, maar ook Rembrandt. Zijn werk toont duidelijk de invloed van deze kunstenaars, met name in de manier waarop hij licht en donker combineerde en dramatische scènes schilderde.
Giordano had ook een bijnaam: Luca Fa Presto, wat zoveel betekent als "Luca, werk snel". Hij was bekend om zijn snelle productie, waarbij hij in slechts 24 uur een altaarstuk kon schilderen. Hoewel sommigen hem als commercieel beschouwden, was hij een kunstenaar die zich aanpaste aan verschillende doelgroepen en opdrachtgevers, waaronder ook de Spaanse koning.
Een portret van Rembrandt, toegeschreven aan Giordano, bevindt zich in het Museo Nazionale di Capodimonte in Napels. Dit toont aan dat Giordano ook interesse had in de Nederlandse kunsttraditie en dat hij mogelijk Rembrandts etsen kende. Zijn werk is dus niet alleen visueel indrukwekkend, maar ook een bewijs van een internationale spirituele en kunstgeschiedenis.
Spirituele en persoonlijke groei via kunst
Kunst en spirituele groei gaan vaak hand in hand. Aartsengel Michaël is hier een krachtig voorbeeld van. Het schilderij is niet alleen een kunstwerk, maar ook een spiritueel symbool dat het thema van strijd en overwinning benadrukt. Voor wie zich op een spiritueel pad bevindt, kan het beeld van Michaël dienen als inspiratie om moed te blijven hebben in tijden van uitdagingen.
Bij de tentoonstelling in De Nieuwe Kerk werd deze spirituele dimensie versterkt door activiteiten zoals lezingen en orgelconcerten. Deze programma’s bood ruimte voor reflectie, stilte en gebed, wat essentieel is voor persoonlijke groei.
De audiotour langs de engelen in de kerk is ook een mooie metafoor voor de spirituele reis. Engelen worden vaak gezien als leidinggevende figuren, die ons op weg helpen door het leven. Door op zoek te gaan naar deze engelen in de kerk, kregen bezoekers de kans om hun eigen spirituele verhaal te herkennen en te ontdekken.
De rol van de kerk in spirituele contexten
De Nieuwe Kerk is niet alleen een historische gebouw, maar ook een spirituele ruimte. Hoewel de kerk sinds de zestiende eeuw protestants is, was ze vroeger een katholieke kerk en speelde ze een rol in de religieuze geschiedenis van Amsterdam. Het tentoonstellen van een katholiek schilderij zoals Aartsengel Michaël benadrukt het historische en spirituele gewicht van de kerk.
De keuze voor deze tentoonstelling laat zien dat spiritualiteit niet alleen gerelateerd is aan religieuze tradities, maar ook aan kunst, geschiedenis en symboliek. Het schilderij en de tentoonstelling zijn een uitnodiging om te reflecteren over het verleden en de spirituele betekenissen die hier nog steeds aanwezig zijn.
De invloed van Rembrandt en de Nederlandse traditie
Giordano’s interesse in de Nederlandse kunsttraditie is een interessante aanvulling op zijn spirituele werk. Hij had een portret van Rembrandt in zijn bezit, wat aantoont dat hij de invloed van de Nederlandse kunstenaar erkende. Rembrandt, zelf ook een spiritueel kunstenaar, was vaak geïnteresseerd in religieuze en morele thema’s in zijn werk.
De invloed van Rembrandt op Giordano is duidelijk zichtbaar in de manier waarop hij licht en schaduw combineerde. Deze invloed benadrukt de verbinding tussen de Nederlandse en Italiaanse kunstwereld, en ook de spirituele dimensie van kunst in beide landen.
Conclusie
Aartsengel Michaël van Luca Giordano is niet alleen een kunstwerk van indrukwekkende schaal en symboliek, maar ook een krachtig spiritueel symbool. Het schilderij vertegenwoordigt de strijd tussen het goede en het kwade, en biedt inspiratie voor wie zich op een spiritueel pad bevindt. De tentoonstelling in De Nieuwe Kerk benadrukte deze spirituele en historische dimensie, en bood een unieke kans om kunst, geschiedenis en spirituele groei te verbinden.
Het schilderij en de tentoonstelling laten zien hoe kunst een brug kan zijn tussen verleden en heden, en hoe spirituele symboliek een rol kan spelen in het dagelijks leven. Voor spiritualiteitszoekers en mensen die geïnteresseerd zijn in persoonlijke groei is Aartsengel Michaël dus niet alleen een kunstwerk, maar ook een spiritueel manifest.