Het enneagram is tegenwoordig een veelgebruikt instrument in de wereld van persoonlijke ontwikkeling, spirituele groei en teambuilding. Het symbool bestaat uit een cirkel met negen punten en wordt vaak gebruikt om persoonlijkheidstypen te identificeren en de innerlijke drijfveren van een individu te begrijpen. Maar wat zijn de wortels van deze leer? Hoe is het enneagram tot ontwikkeling gekomen, en welke invloeden hebben erop gelegen? In dit artikel bespreken we de historische oorsprong, de personen die een rol speelden en de verschillende spirituele en filosofische tradities die het enneagram hebben beïnvloed.
Oorsprong en de figuren achter het enneagram
Het enneagram is vaak geassocieerd met de Russisch-Armenische filosoof George Ilych Gurdjieff (1866–1949), die wordt beschouwd als een van de belangrijkste figuren in de ontwikkeling van deze leer. Gurdjieff, een Griekse Armeniër afkomstig uit het Russische Georgië, was al van jong geïnteresseerd in spirituele en occulte onderwerpen. Volgens zijn autobiografie wilde zijn familie dat hij een orthodox priester zou worden, maar hij koos in plaats daarvan voor een reis door Centraal-Azië, het Middellandse Zeegebied, Egypte en Tibet. Zijn doel was het verkennen van esoterische wijsheid, zoals die van de Sarmounischool, die vermoedelijk in het oude Babylon zou zijn ontstaan (ongeveer 2500 v.Chr.).
Hoewel Gurdjieff vaak beweerde dat het enneagram oorsprong had in deze oude wijsheid, zijn er geen archeologische of historische bewijzen die dit sterk onderbouwen. Er is geen bewijs gevonden in oude literatuurstudies of archeologisch onderzoek dat het enneagram in Babylon of Mesopotamië zou zijn gebruikt. De meeste katholieke leraren in Gurdjieffs tijd wisten weinig over de occulte achtergronden van het enneagram. Later bleek dat het symbool een geheimzinnige mystiek bevatte, die werd vermengd met slechte theologie en een armzalige pastorale praktijk.
In zijn jaren twintig beweerde Gurdjieff dat hij het enneagram had ontdekt tijdens een bezoek aan een klooster in Afghanistan. Helaas heeft hij nooit verdere details over de oorsprong van het symbool gegeven, wat het verhaal omringd met mysteries. Zijn invloed op het enneagram is vooral te zien in de manier waarop hij het gebruikt in zijn spirituele oefeningen, zoals bewegingen of heilige dansen, waarbij hij zichzelf vaak omschreef als een “dansleraar”.
Griekse en pythagoreïsche wortels
De term “enneagram” is afgeleid van de Griekse woorden “ennéa”, wat “negen” betekent, en “gramma”, wat “figuur” betekent. Sommige auteurs claimen dat het enneagram sterke wortels heeft in de Griekse wiskunde en filosofie. In oude epen, mythen, filosofie en wiskunde van het oude Griekenland worden patronen van drie, zeven en negen beschouwd als belangrijke elementen. Deze getallenreeksen werden gezien als sleutels tot het begrijpen van de kosmos.
Er zijn fragmenten van het enneagramsymbool terug te voeren tot het oude Griekenland. Sommigen wijzen op verbindingen met het vroege esoterische christendom, bijvoorbeeld met Evagrius en de woestijnvaders. Ook zijn er beweringen dat variaties op het enneagramsymbool voorkomen in de heilige geometrie van Pythagoreïsche wiskundigen en mystieke wiskunde. Pythagoras zelf zou zijn theorieën over getallen als sleutel tot het begrijpen van de schepping van de kosmos hebben geleerd van zijn leermeesters in Egypte.
Plotinus, de grondlegger van het neoplatonisme, sprak over negen goddelijke kwaliteiten die zich manifesteren in de menselijke natuur. Zijn werk heeft later een grote invloed gehad op westerse en Midden-Oosterse denkers, zoals St. Augustinus van Hippo, de Cappadocische Vaders, St. Thomas van Aquino en Pseudo-Dionysius de Areopagiet.
Het enneagram in spirituele tradities
Hoewel het enneagram vaak verward wordt met Soefi-tradities, is het belangrijk op te merken dat het niet gebruikelijk is in alle Soefi-tradities. Echter, er zijn auteurs die beweren dat fragmenten van het enneagramsymbool in de Soefi-traditie terug te vinden zijn. Zo claimt John Bennet dat het symbool van het enneagram in de 14e eeuw bij de Soefi’s zou zijn gebruikt, omdat dat de tijd was van de ontdekking van het cijfer 0 en het decimale punt. Hij stelt dat het enneagram in zijn binnenste cirkel afhankelijk is van dit decimale systeem.
Oscar Ichazo, een Zuid-Amerikaanse filosoof uit La Paz, Bolivia, speelde ook een belangrijke rol in de ontwikkeling van het enneagram. In 1956 richtte hij het Arica Instituut op, waar hij lezingen gaf over zijn theorieën van protoanalyse en egofixaties. In zijn protoanalyse beschreef hij negen manieren waarop iemands ego vroeg in het leven al gefixeerd raakt in de psyche — een model dat hij het enneagram van fixaties noemde. Zijn leer was voornamelijk gericht op spirituele groei, maar speelde een cruciale rol bij het verbinden van het enneagram-symbool met persoonlijkheidstypen.
De invloed en populariteit van het enneagram-model voor persoonlijkheidstypen is grotendeels te danken aan de Chileense psychiater Claudio Naranjo. Zijn werk heeft geleid tot de toepassing van het enneagram in het westen, vooral binnen persoonlijke ontwikkeling en het bedrijfsleven.
Het enneagram als transformatief instrument
Het enneagram zoals we het tegenwoordig kennen, is ontstaan uit een synthese van eeuwenoude wijsheid en moderne psychologie. Het is een krachtig instrument dat mensen helpt inzicht te krijgen in hun eigen drijfveren, angsten en beperkende overtuigingen. Het model is ontwikkeld door het combineren van verschillende spirituele, filosofische en psychologische tradities.
Dirk Cloete, oprichter van Integrative Enneagram Solutions, benadrukt dat het enneagram een collectieve inspanning is van talrijke pioniers op het gebied van spirituele groei. Hij erkent de bijdragen van experts, filosofen en beoefenaars, en ziet het enneagram als een revolutionaire tool die zowel eeuwenoude wijsheid als moderne psychologie combineert.
Een van de moderne methoden die op het enneagram zijn gebaseerd is het Enneagram Transformatief Procesmodel®, ontwikkeld door Dirk Cloete. Dit model is ontstaan uit zijn 25-jarige studie van vele spirituele tradities en groten zoals Pythagoras, Zarathoestra, Marcus Aurelius, Evagrius van Pontus, Athanasius Kircher, Ramon LLull en Gurdjieff. Het model richt zich op innerlijke transformatie en is meer een methodiek van innerlijk, reflectief en energetisch werken dan een puur theoreetisch model. Cloete noemt het ook wel de EnneaFlow Transformatieve Methode®, die gericht is op het ontdekken, ervaren en leren van innerlijke processen.
De occulte en spirituele dynamiek
Het enneagram is vaak beschouwd als een occulte wijsheid, met wortels in mystieke tradities. Oscar Ichazo, die het enneagram van fixaties introduceerde, baseerde zijn werk op numerologische achtergronden uit het Soefi-traditie. Hij maakte gebruik van het decimale stelsel en de wiskundige patronen die daaruit voortkwamen om een model te bouwen voor persoonlijkheidstypen. Volgens sommige bronnen is het enneagram een mystieke combinatie van getallen en spirituele energieën die een dieper inzicht biedt in de menselijke psyche.
De occulte dynamiek van het enneagram was voor Ichazo de basis voor het bouwen van zijn persoonlijkheidstype-model. Hij gebruikte het symbool als een visuele representatie van hoe ego-fixaties zich in de mens manifesteren. Zijn werk is een combinatie van numerologie, spirituele wijsheid en psychologische inzichten, wat het enneagram tot een krachtig instrument maakt voor persoonlijke ontwikkeling en spirituele groei.
Enneagram en het bedrijfsleven
In het laatste deel van de 20e eeuw begon het enneagram geleidelijk aan invloed te krijgen in het bedrijfsleven. Het werd gebruikt als middel voor persoonlijke ontwikkeling en teambuilding. In Nederland zijn er bijvoorbeeld workshops beschikbaar in managementcentra zoals het managementcentrum Baak van het VNO-NCW, waarin cursisten een zesdaagse workshop volgen voor ruim 2200 euro, exclusief btw en verblijfskosten.
Het enneagram wordt vaak gebruikt om mensen te helpen in hun professionele en persoonlijke groei. Het biedt een kader waarin individuen inzicht krijgen in hun eigen drijfveren, angsten en beperkende overtuigingen. Door dit inzicht te verkrijgen, kunnen mensen aan veranderingen werken in hun gedrag en denken, wat leidt tot grotere zelfkennis en spirituele groei.
De pseudowetenschappelijke aard van het enneagram
Hoewel het enneagram populairst is geworden in het Westen, is het belangrijk om te benadrukken dat het een pseudowetenschappelijke persoonlijkheidsleer is. Het heeft geen wetenschappelijke basis en is daarom niet onderbouwd door empirisch onderzoek. Het is een model dat is ontwikkeld uit spirituele, mystieke en filosofische tradities en is daarom meer gericht op introspectie en spirituele groei dan op psychologische analyse.
De leer van het enneagram is ook vaak verwikkeld in occulte dynamiek, wat betekent dat het niet los te scheiden is van de mystieke en spirituele oorsprong die het heeft. Dit maakt het enneagram tot een fascinerend maar ook controversieel instrument.
Samenvatting
Het enneagram is een oud symbool dat tegenwoordig wordt gebruikt als een krachtig instrument voor persoonlijke ontwikkeling en spirituele groei. Ondanks dat het vaak wordt geassocieerd met Babylon of het oude Griekenland, zijn er geen archeologische of historische bewijzen voor deze beweringen. De meeste kennis over het enneagram komt uit de leer van George Ilych Gurdjieff, Oscar Ichazo en Claudio Naranjo, die elk hun eigen interpretatie hebben gegeven aan het symbool en het model.
Het enneagram is ontstaan uit een combinatie van eeuwenoude wijsheid en moderne psychologie. Het biedt een kader waarin individuen inzicht krijgen in hun eigen drijfveren, angsten en beperkende overtuigingen. Door dit inzicht te verkrijgen, kunnen mensen aan veranderingen werken in hun gedrag en denken, wat leidt tot grotere zelfkennis en spirituele groei.
Ondanks zijn populariteit en toepassing in het bedrijfsleven, is het enneagram een pseudowetenschappelijke persoonlijkheidsleer. Het heeft geen wetenschappelijke basis en is daarom niet onderbouwd door empirisch onderzoek. Het is een model dat is ontwikkeld uit spirituele, mystieke en filosofische tradities en is daarom meer gericht op introspectie en spirituele groei dan op psychologische analyse.