Het Enneagram is tegenwoordig een veelvoorkomend hulpmiddel in het persoonlijkheidsontwikkelingslandschap. Het biedt een systematische manier om de menselijke persoonlijkheid in te delen in negen onderling verbonden typen. Deze typologie is niet alleen populair geworden in de wereld van de psychologie, maar ook binnen spirituele en religieuze kringen, waaronder christelijke gemeenschappen, en met name evangelieke en katholieke groepen. Toch is het gebruik van het Enneagram niet zonder controverse. In dit artikel verkennen we de oorsprong van het Enneagram, de manier waarop het in christelijke kringen wordt gebruikt, en de ethische en spirituele kwesties die hiermee gepaard gaan.
Wat is het Enneagram?
Het Enneagram is een systeem dat de menselijke persoonlijkheid indelingt in negen typen, elk gekenmerkt door een uniek patroon van gedrag, motivatie en denken. Het symbool dat vaak met het Enneagram wordt geassocieerd, bestaat uit een cirkel met daarin een driehoek (verbindend de getallen 3, 6 en 9) en een onregelmatige figuur die de resterende getallen verbindt (1-4-2-8-5-7). Elke positie op de cirkel vertegenwoordigt een van de negen persoonlijkheidstypen:
- Type 1 – De Hervormer – Idealistisch, doelgericht, perfectionistisch.
- Type 2 – De Helper – Zorgzaam, betrokken, bezitterig.
- Type 3 – De Prestatie-gerichte – Adaptief, succesgericht, beeldbewust.
- Type 4 – De Individualist – Emotioneel, expressief, in zichzelf gekeerd.
- Type 5 – De Onderzoeker – Analytisch, afstandelijk, geïsoleerd.
- Type 6 – De Loyalist – Verantwoordelijk, angstig, betrouwbaar.
- Type 7 – De Enthousiast – Spontaan, veelzijdig, afleidbaar.
- Type 8 – De Uitdager – Dominant, zelfverzekerd, beschermend.
- Type 9 – De Peacemaker – Rustgevend, harmonie-gericht, vermijdingsgeoriënteerd.
Daarnaast is er het concept van een “vleugel”, waarbij iemand bijvoorbeeld type 2 kan zijn met een vleugel van 3 (2w3), wat de persoonlijkheid iets breder en complexer maakt.
Het Enneagram stelt dus niet alleen een eenvoudige indeling voor, maar biedt ook een dieper inzicht in de innerlijke motieven en mechanismen van de mens. Het kan worden gebruikt als een instrument voor persoonlijke groei, bewustwording en spirituele ontwikkeling.
De oorsprong van het Enneagram: een mystieke geschiedenis
De oorsprong van het Enneagram is echter complex en mystiek. De meest bekende vermelding van het systeem dateert uit de werken van de Russische occultist P.D. Ouspensky, die het toeschreef aan zijn leraar Georges I. Gurdjieff. Gurdjieff beschouwde het Enneagram als een kosmisch symbool, maar legde er geen directe relatie mee aan menselijke persoonlijkheden. Het verband tussen het Enneagram en de menselijke typologie is later gelegd door Óscar Ichazo, een Chileense occultist. Hij beweerde dat de betekenis van het Enneagram voor de persoonlijkheid hem werd onthuld door de Aartsengel Metraton tijdens een mescaline-ritueel. Claudio Naranjo, een psychiater en occultist, heeft deze verbeelding verder ontwikkeld en verbonden met psychologische typologieën.
Sommige voorstanders van het Enneagram associëren het systeem met oude esoterische tradities zoals die van de Kabbalah, de Soefi-mystici of de Pythagoreeërs. Echter, er is geen overtuigend bewijs voor deze oorsprong. De geschiedenis van het Enneagram blijft dus verbonden met mystieke en occulte contexten, wat voor veel christenen een reden tot voorzichtigheid is.
Het Enneagram in christelijke en evangelieke kringen
Hoewel het Enneagram sinds de jaren zeventig geleidelijk is ingevoerd in christelijke kringen, vooral in mystieke en contemplatieve kringen, is het pas in de afgelopen jaren sterk toegenomen in populariteit, met name bij evangelische gemeenschappen. Evangelieke christenen die het Enneagram gebruiken, zien het vaak als een persoonlijkheidsinstrument dat vergelijkbaar is met Myers-Briggs of astrologische tekens. Het biedt hen een manier om hun eigen persoonlijkheid en die van anderen sneller te begrijpen, en kan nuttig zijn bij het opbouwen van relaties of het ontwikkelen van groepsdynamiek.
Een belangrijke reden voor de populariteit van het Enneagram is de groeiende kritiek op Myers-Briggs, dat als pseudo-wetenschap wordt beschouwd vanwege zijn gebrek aan wetenschappelijke validiteit. Het Enneagram biedt een alternatief dat eenvoudiger en toegankelijker is.
Toch zijn er ook christenen die het Enneagram afwijzen of waarschuwen voor de gevaarlijke invloed. Voor hen is het verband met occultisme en het gebruik van spirituele betekenissen reden tot bezorgdheid. In 2000 heeft de Amerikaanse Conferentie van Katholieke Bisschoppen zelfs een verklaring uitgebracht over het Enneagram, waarin het wordt afgewezen vanwege zijn spirituele en esoterische oorsprong. Zij zien het als een vorm van gnostiek of numerologie, wat in christelijke traditie vaak negatief wordt gezien.
Katholieke kritiek en ethische aarzelingen
Katholieken en sommige orthodoxe christenen zijn traditioneel sceptisch tegenover het Enneagram. Zij wijzen op de occulte oorsprong van het systeem en de spirituele betekenissen die erin worden gelegd. Volgens hen is het Enneagram geen neutraal psychologisch instrument, maar draagt het een spirituele lading die niet altijd in lijn is met christelijke leer. Daarnaast kan het gebruik van het Enneagram leiden tot een soort spirituele verblindheid, waarbij mensen hun innerlijke strijd en spirituele groei op een eenvoudige manier proberen te begrijpen, zonder dieper in te gaan op christelijke leer en gebed.
De ethische kwestie die vaak wordt aangehaald, is die van de invloed van spirituele of esoterische ideeën. Het Enneagram kan namelijk worden gebruikt als een vorm van zelf-identificatie die afhankelijk maakt van het persoonlijkheidstype, in plaats van van de Christus-identiteit. Ook wordt er vaak een mystieke betekenis aan gehecht, die voor sommige christenen verward kan raken met gnostisch of occultistisch denken.
De theoloog Kevin DeYoung wijst erop dat het Enneagram, ondanks zijn nuttigheid op psychologisch vlak, doordrenkt is met spirituele betekenissen. Als het dus leidt tot een verwarring of verwardheid over spirituele kwesties, is het beter om het geheel te laten vallen. Dit betekent niet dat het Enneagram automatisch slecht is, maar dat het gebruik ervan verantwoord moet zijn en passend binnen de christelijke leer.
Het Enneagram als spiritueel en persoonlijk groeimiddel
Toch is er ook ruimte voor het positieve gebruik van het Enneagram binnen christelijke kringen. Veel mensen vinden het een waardevolle tool voor het begrijpen van zichzelf en anderen. Het kan mensen helpen om hun innerlijke motieven en belemmeringen te herkennen en bewust te worden van hun neigingen. Dit kan een eerste stap zijn in spirituele groei.
Een voorbeeld hiervan is de rol die het Enneagram speelt in katholieke mystieke tradities. Broeder Richard Rohr en Don Riso zijn slechts twee van de figuren die het Enneagram hebben gebruikt als een hulpmiddel voor spirituele opleiding. Zij zien het als een manier om de menselijke psyche en spirituele groei te verbinden, en niet als een alternatief voor christelijke leer of gebed.
Een kritisch, maar open blik op het Enneagram is dus belangrijk. Het is geen spirituele panacee, maar het kan een waardevolle bijdrage zijn aan persoonlijke en spirituele groei, mits het verantwoord en in lijn met christelijke beginselen wordt gebruikt.
Conclusie
Het Enneagram is een complex en meervoudig systeem dat zowel als psychologisch instrument als spiritueel hulpmiddel wordt gebruikt. Zijn oorsprong is verankerd in mystieke en occulte tradities, wat voor sommige christenen een reden tot bezorgdheid is. Toch is het Enneagram in veel christelijke en evangelieke kringen geaccepteerd als een hulpmiddel voor persoonlijke bewustwording en groei. Het biedt een eenvoudige manier om persoonlijkheidskenmerken te identificeren en te begrijpen, en kan nuttig zijn in het ontwikkelen van relaties en zelfkennis.
De ethische en spirituele kwesties die eromheen hangen, zijn echter niet te verwaarlozen. Het Enneagram moet niet worden gebruikt als een alternatief voor gebed, leer of spirituele leiding, maar als een aanvullend instrument. Het is aan de individuele christen om te bepalen of het Enneagram een waardevolle bijdrage kan leveren aan hun spirituele reis, of dat het beter is om het te laten vallen om te voorkomen dat men wordt verward of beïnvloed door spirituele ideeën die niet in lijn zijn met christelijke leer.
In het einde, is het belangrijk om het Enneagram niet te verfraaien of te mystifiëren, maar het te gebruiken zoals elk ander hulpmiddel: met kritische denkkracht en spirituele wijsheid.