Het Enneagram is een krachtig instrument dat in de wereld van spiritualiteit en persoonlijke ontwikkeling wordt toegepast om inzicht te krijgen in persoonlijkheidsstructuren, innerlijke motieven en groeimogelijkheden. In het onderwijsklimaat speelt het Enneagram een steeds belangrijkere rol, aangezien het niet alleen het begrip van zichzelf en anderen bevordert, maar ook bijdraagt aan betere communicatie, samenwerking en empathie binnen teams en onderwijspraktijk. Op basis van diverse bronnen uit het Nederlandse Enneagram-landschap wordt in deze artikelen verder ingegaan op het gebruik van het Enneagram in het onderwijssysteem, met name voor leerkrachten, schoolleiding en onderwijsassistenten.
Het Enneagram in Kort
Het Enneagram is ingebouwd in eeuwenoude spirituele tradities en hedendaagse psychologische inzichten. Het biedt een plattegrond om de essentie van de menselijke persoonlijkheid te begrijpen, inclusief de krachten, beperkingen en innerlijke strategieën die iemand bepalen. Het model bestaat uit negen basispersoonlijkheidsstructuren of -types, die elk unieke kenmerken en motieven hebben. Deze types worden niet gezien als statische labels, maar als dynamische patronen die in het licht van bewustwording en zelfkennis kunnen worden geïntegreerd en verlaagd in hun beperkende effecten.
Het Enneagram stelt mensen in staat om zichzelf en anderen te begrijpen op een dieper niveau, wat leidt tot verbeterde relaties, empathie en samenwerking. Voor leerkrachten is dit een waardevolle methode om zowel persoonlijke groei te bevorderen als hun professionele omgeving te verrijken.
Het Enneagram in het Onderwijssysteem
Er zijn diverse cursussen en opleidingen die het Enneagram expliciet toepassen voor onderwijscadems. De cursussen zijn vaak bedoeld voor leerkrachten, IB’ers en onderwijsassistenten in het primair onderwijs, met als doel het bevorderen van bewustwording, zelfkennis en teamontwikkeling. Deze toepassing van het Enneagram is niet alleen een persoonlijk ontwikkelingsinstrument, maar ook een praktisch hulpmiddel voor het verbeteren van schoolpraktijken en de interactie tussen leerkrachten en leerlingen.
Kernpunten van de Cursus
In een typische Enneagram-cursus voor onderwijscadems zijn de volgende kernpunten centraal:
Bewustwording van persoonlijkheid: Leerkrachten krijgen inzicht in hun eigen Enneagram-type, inclusief hun krachten, beperkingen en innerlijke strategieën. Dit helpt hen om zichzelf beter te begrijpen en te werken aan hun professionele en persoonlijke groei.
Samenwerking en teamontwikkeling: Een belangrijk aspect van de cursus is het onderbouwen van teamdynamiek. Leerkrachten leren hoe ze met elkaar kunnen samenwerken op basis van wederzijds begrip, waarde en respect. Hierbij wordt aandacht besteed aan de krachten van iedereen binnen het team en hoe deze kunnen worden ingezet om het teamwerk te verbeteren.
Werk met leerlingen: Het Enneagram wordt ook toegepast in de interactie met leerlingen. Leerkrachten leren hoe ze hun gedrag kunnen aanpassen om de persoonlijkheidsontwikkeling van leerlingen te ondersteunen. In de onderbouw ligt de nadruk op het gedrag van de leerkracht, terwijl in de bovenbouw ook de zich ontwikkelende persoonlijkheid van de leerling in kaart wordt gebracht.
Reflectie en voorbereiding: De cursus start met voorbereidingsopdrachten die leerkrachten thuis kunnen uitvoeren. Dit helpt hen om zich alvast bewust te worden van hun eigen type en te starten met het proces van zelfkennis en verandering.
Toepassing in de Onderbouw en Bovenbouw
Het gebruik van het Enneagram verschilt per leeftijdsgroep van de leerlingen. In de onderbouw ligt de nadruk op het gedrag van de leerkracht. Het Enneagram helpt leerkrachten om hun interacties met jonge kinderen te verbeteren door hun eigen patronen van gedrag en communicatie te begrijpen. Hierbij wordt aandacht besteed aan hoe leerkrachten kunnen omgaan met de diverse typen van leerlingen, met het oog op hun eigen beperkende patronen en hoe deze kunnen worden losgelaten of omgezet.
In de bovenbouw wordt ook aandacht besteed aan de persoonlijkheidsontwikkeling van de leerlingen zelf. Leerkrachten leren hoe ze ondersteunend kunnen zijn bij de persoonlijke groei van leerlingen, met behulp van het Enneagram als framework om te begrijpen hoe leerlingen zich ontwikkelen. Het model helpt leerkrachten om te zien hoe leerlingen hun eigen krachten en beperkingen kunnen herkennen en werken aan een harmonieuze ontwikkeling van hun persoonlijkheid.
Het Enneagram als Werkingsmodel in het Team
Wanneer een geheel team, inclusief schoolleiding, deelneemt aan een Enneagram-cursus, wordt er ook aandacht besteed aan de interactie tussen teamleden en schoolleiding. Het model helpt bij het begrijpen van de verschillende communicatiestijlen en werkwijzen binnen het team en hoe deze kunnen worden afgestemd voor optimale samenwerking.
De cursus geeft leerkrachten inzicht in het functioneren van hun collega’s, wat leidt tot een diepere empathie en wederzijds respect. Dit draagt bij aan een gezonde werkomgeving waarin mensen kunnen groeien, samenwerken en elkaar ondersteunen. De schoolleiding speelt hierin ook een belangrijke rol, aangezien zij vaak de initiële impuls geven om zulke cursussen te organiseren.
Het Enneagram als Transformatief Instrument
Het Enneagram is niet alleen een persoonlijkheidsmodel, maar ook een transformatief instrument. Het gaat niet om het leren van een schema of het toepassen van een methode, maar om een proces van innerlijke verandering en bewustwording. Dit transformatieve aspect is centraal in het werk van Jeanette van Stijn, die al sinds 1999 gecertificeerd is als Enneagram Teacher en die het Enneagram Practitioner-programma naar Nederland heeft gebracht.
Het transformatieve werk met het Enneagram houdt in dat men niet alleen inzicht krijgt in zijn eigen type, maar ook werkt aan het loslaten van beperkende patronen en het ontwikkelen van krachtige krachten. Dit is een proces dat zich niet in één cursus afspeelt, maar diepere opleidingen en coaching nodig heeft. De cursus voor leerkrachten is slechts het begin van een langdurig proces van groei en bewustwording.
Opleidingen en Certificeringen
Het Enneagram is een wereldwijd erkend model dat ook in Nederland sterk aanwezig is via scholen zoals Enneagram Nederland. Deze school is één van de drie scholen in Europa die erkend zijn door de International Enneagram Association (IEA). De opleidingen zijn geaccrediteerd en volgen het wereldwijd erkende opleidingsprogramma van Helen Palmer en Enneagram Worldwide.
De cursussen voor leerkrachten zijn onderdeel van dit brede opleidingslandschap. Ze zijn ontworpen door ervaren cursusleiders zoals Brunhilde van der Sluijs, die ruim twintig jaar ervaring heeft in het werken met schoolleiding en teams in het primair onderwijs. De cursus is een verdiepingscursus die ervoor zorgt dat leerkrachten hun kennis van communicatie en samenwerking verder uitbreiden.
Voorwaarden en Tijdsinvestering
De cursus is bedoeld voor leerkrachten, IB’ers en onderwijsassistenten in het primair onderwijs. De voorwaarden zijn dat basiskennis van communicatie als bekend wordt verondersteld. De tijdsinvestering is relatief beperkt: 1 uur voorbereiding en 3 dagdelen cursus. De kosten variëren afhankelijk van de grootte van de groep en de locatie van de cursus.
Het is een incompany-cursus, wat betekent dat het met een schoolteam wordt gegeven. Dit maakt het mogelijk om het Enneagram in de specifieke context van het onderwijscollegium toe te passen en te verankeren. Het incompany-character van de cursus draagt bij aan het praktische karakter van het leerproces.
De Rol van de Cursusleider
De cursus wordt geleid door ervaren cursusleiders die vertrouwd zijn met zowel het Enneagram als de onderwijscontext. De cursusleider speelt een belangrijke rol in het begeleiden van leerkrachten op hun reis van bewustwording en groei. Zij faciliteert de groep, leidt de reflectie- en groepsactiviteiten en helpt leerkrachten om hun inzichten te verankeren in hun professionele praktijk.
Conclusie
Het Enneagram is een krachtig instrument dat leerkrachten, schoolleiding en onderwijsassistenten kan helpen bij hun persoonlijke en professionele groei. Het model biedt inzicht in de essentie van de menselijke persoonlijkheid, wat leidt tot betere communicatie, samenwerking en empathie. In het onderwijssysteem helpt het Enneagram leerkrachten om hun interactie met leerlingen en collega’s te verbeteren en een gezondere, groeirelevante omgeving te creëren.
De cursussen voor leerkrachten zijn slechts het begin van een langdurig proces van bewustwording en transformatie. Het Enneagram biedt een framework dat leerkrachten in staat stelt om zichzelf en anderen te begrijpen, te ondersteunen en te begeleiden op hun reis naar harmonie, kracht en zelfrealisatie.