Elektromagnetische straling vormt een essentieel onderdeel van de aardse en onderzeese omgeving. Deze straling, die zich in golven voortplant, speelt een rol in veel aspecten van het dagelijks leven en heeft een impact op zowel menselijke activiteiten als ecologische systemen. In dit artikel zullen we de verschillende vormen van elektromagnetische straling analyseren, met een nadruk op hun reikwijdte, impact en mogelijke effecten op zowel land als zee. De informatie is gebaseerd op de gegevens uit de bronnen, die betrekking hebben op het elektromagnetisch spectrum, windparkactiviteiten en hun effecten op het milieu.
Het Elektromagnetisch Spectrum: Een Onzichtbare Omgeving
Het elektromagnetisch spectrum (EMS) is een grotendeels onzichtbare omgeving die bestaat uit verschillende soorten straling die met sensoren zichtbaar gemaakt kunnen worden. Straling is energie die overal om ons heen is en zich in golven voortplant. Deze straling kent frequenties (en golflengtes) en wordt afhankelijk van deze frequenties in groepen ingedeeld. Van laagfrequent tot (ultra)hoogfrequent. Meestal is straling niet zichtbaar voor het menselijk oog. Slechts een zeer klein gedeelte is wel zichtbaar: licht. Sommige straling is schadelijk voor het menselijk lichaam, andere weer niet. Enkele algemene vuistregels zijn dat lagere frequenties verder reiken en minder energie nodig hebben voor transport, maar minder data kunnen bevatten. Hogere frequenties reiken minder ver en hebben meer energie nodig, maar kunnen wel veel meer data bevatten.
Elektromagnetische Velden en de Onderzeese Ecosystemen
Elektromagnetische velden (EM-velden) spelen een rol in de ecologie van zee- en vissen. Voor vissen en zeezoogdieren is kennis over het relatieve belang en de functies van specifieke gebieden op zee onvolledig. Er bestaan voorts kennisleemtes ten aanzien van de effecten van elektromagnetische velden die worden gecreëerd door inter-array-kabels. Deze kunnen mogelijk plaatselijke negatieve effecten veroorzaken op vissen, bodem- en zeezoogdieren. Dit kan onder andere gaan om effecten op overleving, fysiologische effecten, gedragsmatige effecten (zoals aantrekking of afstoting), en mogelijke effecten op de embryonale ontwikkeling. Op dit moment is er onder andere onvoldoende informatie beschikbaar over de sterkte van de elektromagnetische velden om de dosiseffectrelatie in kaart te kunnen brengen. De sterkte van de elektromagnetische velden wordt bepaald door de daadwerkelijke stroomsterkte door de kabels, inter-array-kabelkarakteristieken en omgevingsfactoren (bijvoorbeeld beweging door het water door stromingen en getijden). Voor onderzoeksdoeleinden is daarom een voorschrift opgenomen waarin is bepaald dat de vergunninghouder, op verzoek van de Minister, gegevens deelt over deze karakteristieken, opdat meer informatie beschikbaar komt voor de berekening van de magneetveldsterkte van de kabel. Hiermee kan een adequatere beoordeling worden gemaakt van de mogelijke effecten van elektromagnetische velden op vissen, bodemdieren en zeezoogdieren.
Onderwatergeluid en de Impact op Maritieke Leefomgevingen
In het MER is voor wat betreft onderwatergeluid bij bouwwerkzaamheden een bandbreedte gehanteerd van 160 tot 164 dB re 1 µPa²s SELss (op 750 meter van de geluidsbron). Op basis van de resultaten van het MER en overwegingen over de (technische) uitvoerbaarheid is een keuze gemaakt om in het kavelbesluit een bindende onderwatergeluidsnormering te hanteren van 164 dB re 1 µPa²s SELss (op 750 meter van de heilocatie). In het KEC 5.0 is de cumulatieve impact berekend van alle windparken op de Noordzee tot ca. 2032. De internationale hoeveelheid verstoringsdagen en de populatieafname ten gevolge hiervan is in beeld gebracht, inclusief de Nederlandse bijdrage hierin. In het KEC 5.0 wordt geconcludeerd dat bij de uitrol van de windparken op zee in de periode tot ca. 2032 door heigeluid geen onacceptabele effecten op de populaties van bruinvissen, gewone en grijze zeehonden optreden als bij de nog aan te leggen Nederlandse windparken een geluidnorm wordt opgelegd van 164 dB re 1 µPa²s SELss (op 750 meter van de heilocatie).
Het klopt dat door de Noordzeelanden geen uniforme onderwatergeluidsnormering wordt gehanteerd en er ook geen uniforme meetstandaarden zijn. In het KEC en het MER is hier rekening mee gehouden door in berekeningen van cumulatieve effecten rekening te houden met de toepasselijke geluidnorm van de jurisdictie waarbinnen het windpark is gelegen.
Archeologische Waarden en Elektromagnetische Anomalieën
In het vervolgonderzoek zijn geen vliegtuigwrakken waargenomen in de kavels Gamma-A en Gamma-B. Wel zijn op basis van het magnetometeronderzoek diverse anomalieën geïdentificeerd van onbekende ijzerhoudende objecten. Het gaat om 225 objecten met een mogelijke archeologische waarde. Een deel daarvan ligt in kavel Gamma-A. Deze objecten in de zeebodem kunnen wijzen op de aanwezigheid van bijvoorbeeld wraklocaties of niet-gesprongen explosieven. Het betreft de 225 anomalieën weergegeven in figuur 7. Een lijst met coördinaten van de gemeten anomalieën is opgenomen in deel IV van dit besluit als bijlage bij voorschrift 4, achtste lid. Ook deze dienen met een straal van 100 meter gemeden te worden bij het verrichten van bodemberoerende activiteiten. Anders dan bij de mogelijke archeologische waarden, zijn in veel gevallen de contouren van deze objecten niet bekend, en kan hierbij worden uitgegaan van 100 meter van de genoemde coördinaatpunten. Ook hiervoor geldt: met inbegrip van het verankeren van werkschepen en tijdelijke installaties. Overdraai van rotorbladen is wel toegestaan. Indien de gebieden van 100 meter rondom de anomalieën niet op voorhand gemeden kunnen worden, dient het explosievenonderzoek (‘UXO-onderzoek’) archeologisch te worden begeleid conform de vigerende Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie. Als in het UXO-onderzoek objecten worden aangetroffen met mogelijk historische waarde, dan worden de data bestudeerd door de begeleidend archeoloog.
Magnetische Anomalieën en de Beleidsregels
Het betreft magnetische anomalieën van >50 nanotesla. De lijst met coördinaten is overgenomen uit de appendix 2, behorend bij: Periplus Archeomare in opdr. van RVO, IJmuiden Ver – An archaeological assessment of geophysical survey data, Report 20A034-01, 2021. De Minister kan op grond van artikel 45, tweede lid, van de Mijnbouwwet bepalen dat de beheerder van een pijpleiding verplicht is om de pijpleiding te verwijderen indien deze buiten werking is gesteld. Beleidsregel van de Minister van Infrastructuur en Waterstaat, houdende wijziging van de Beleidsregel instelling veiligheidszone windparken op zee inzake de voorwaarden voor doorvaartpassages. Stcrt. 2022, nr. 34969. Onder een passage wordt hier verstaan: een tweerichtingsverkeersstelsel waar scheepvaart het windenergiegebied kan passeren onder voorwaarden. Programma Noordzee 2022–2027 gaat bij doorvaartpassage uit van een passage voor schepen tot 46 m lengte, dag en nacht, onder alle omstandigheden met 2-richtingsverkeer.
De Energie-Oorlog en het Elektromagnetisch Spectrum
De conflicten in het Midden-Oosten, de Krim, Oost-Oekraïne en Nagorno-Karabach laten zien dat beheersing van het elektromagnetisch spectrum (EMS) belangrijk is om militaire eenheden veilig en effectief te kunnen inzetten. Niet alleen voor militaire communicatie, maar voor vrijwel alle aspecten van militair optreden. De meeste wapensystemen, sensoren, ondersteuningssystemen, C2-systemen en logistieke installaties zijn onderling verbonden om hun effectiviteit te vergroten. Ook de uitrusting van individuele militairen is steeds vaker met dit netwerk verbonden. Dit wordt omschreven als het ‘Internet of Military Things’ (IoMT). De hoeveelheden data die daarvoor via delen van het EMS verzonden worden zijn gigantisch geworden. Het IoMT maakt gebruik van zowel kabel- als draadloze verbindingen (EMS), maar het belang van beweging (mobiliteit) en afstand (verspreiding) betekent een rechtstreekse afhankelijkheid van het EMS. Daardoor is zowel het eigen gebruik van het EMS als de ontzegging van het EMS aan de vijand essentieel geworden in oorlogvoering en conflictbeheersing. Zonder EMS geen (effectief) militair optreden.
De Onderzeese Geografie en Bodemstructuur
De waterdiepte in het gehele (oorspronkelijk aangewezen) windenergiegebied IJmuiden Ver varieert van 16,8 tot 46,9 meter (lowest astronomical tide – LAT). De bodemeigenschappen zijn typerend voor een gebied met hoge getijde-energie en bevat zandruggen en zandgolven. Opmerkelijk zijn de zandruggen met een noord-zuid-oriëntatie met een hoogteverschil tot 30 meter. Deze zandruggen zijn tussen de 20–50 kilometer lang, 1–4 kilometer breed met een tussenliggende afstand van 5–10 kilometer. Deze zandruggen komen voor in gebieden waar de getijdesnelheid groter is dan 0,5 m/s. De zandgolven hebben een hoogte van ongeveer 3 meter, een lengte van honderden meters tot 5 kilometer en een oriëntatie loodrecht ten opzichte van de zandruggen. De bodem bestaat voornamelijk uit fijn tot gemiddeld zand met een korreldiameter tussen de 150 en 350 μm. Deze zandlagen zijn in sommige gedeelten zeer kalkrijk en bevatten schelpfragmenten. Op sommige plekken is het zand ingesloten door zeeklei of leem met een totale dikte tot 15 meter.
Conclusie
Elektromagnetische straling speelt een centrale rol in zowel land- als onderzeese ecosystemen. Het elektromagnetisch spectrum beïnvloedt niet alleen communicatie en energievoorziening, maar ook de ecologie en archeologie. De impact van elektromagnetische velden op vissen en zeezoogdieren is nog niet volledig begrepen, wat onderzoek en monitoring vereist. De uitrol van windparken en andere energieprojecten moet hier rekening mee houden. Bovendien is het belang van het EMS in militaire en civiele toepassingen toegenomen, met de opkomst van het Internet of Military Things. Door het EMS te beheren en te begrijpen, kunnen we beter voorzien in de toekomstige behoeften van zowel de mens als de natuur.