De menselijke zoektocht naar identiteit en afkomst is een universeel thema, dat resoneert met een diepe behoefte om te begrijpen wie we zijn en waar we vandaan komen. Deze zoektocht kan zich uiten in verschillende vormen, van genealogisch onderzoek tot het verkennen van culturele en spirituele tradities. Alfred Birney’s rivieren-trilogie – Rivier de Lossie, Rivier de IJssel en Rivier de Brantas – belicht deze thematiek op een unieke wijze, waarbij de reis langs geografische rivieren samengaat met een innerlijke reis naar de wortels van de verteller. Deze novellen, die los van elkaar leesbaar zijn maar toch een geheel vormen, verkennen de complexiteit van afkomst, de impact van kolonialisme en de rol van muziek en symboliek in het begrijpen van het zelf. Een opvallend aspect van de trilogie is de verbinding met de Chinese astrologie en de I Tsjing, die een kader bieden voor de interpretatie van de levensloop en de zoektocht naar betekenis.
De Rivieren als Spiegel van het Zelf
De trilogie is opgebouwd rondom drie rivieren: de Lossie in Schotland, de IJssel in Nederland en de Brantas op Java. Elke rivier vertegenwoordigt een ander deel van de afkomst van de verteller en een andere fase in zijn zoektocht. De rivieren zijn niet louter geografische locaties, maar fungeren als spiegels die aspecten van het zelf reflecteren. De Lossie, met zijn Schotse volksmuziek, symboliseert een romantische verbinding met het verleden. De IJssel, rechtlijnig en modern, staat voor de Nederlandse cultuur en een meer pragmatische benadering van de identiteit. De Brantas, met zijn combinatie van krontjong, Uruguayaanse preludes en Venezolaanse walsen, belichaamt de complexiteit en diversiteit van de Indonesische afkomst.
De vorm van de novelle zelf is bewust gekozen. In een tijd waarin lange romans de norm zijn, biedt de novelle een verademing door de focus op kwaliteit boven kwantiteit. Iedere regel en elk woord zijn zorgvuldig geplaatst, waardoor een rust ontstaat die de lezer de ruimte geeft om na te denken. Dit is vergelijkbaar met de prelude in de muziek, die een voorbereiding is op iets groots, of een improvisatie die de virtuositeit van de muzikant toont.
De Erfenis van Ontheemding
Een centraal thema in de trilogie is de ervaring van ontheemding, die voortkomt uit een diaspora en een gebrek aan een gevoel van thuis. De verteller, wiens afkomst een mix is van Chinese, Indonesische, Nederlandse en Schotse elementen, voelt zich nergens volledig thuis. Zelfs bij een bezoek aan zijn familie of het land van herkomst, ervaart hij een gevoel van vervreemding. Elke opmerking, alles wat hij ziet of hoort, kan storend zijn. Hij heeft een scherpzinnigheid die iedere verwijzing naar afkomst herkent en veroordeelt.
Birney toont aan dat dit gevoel van ontheemding niet overdreven is, maar juist een realiteit is voor veel mensen met een gemengde afkomst. Hij legt de verschillen bloot, bijvoorbeeld tussen Indisch en Indonesisch eten, waardoor de lezer zich bewust wordt van de nuances die hij anders wellicht niet zou opmerken. Dit proces van bewustwording is essentieel voor het begrijpen van de complexiteit van identiteit en de uitdagingen van het leven in een diaspora.
Muziek als Taal van de Ziel
Muziek speelt een cruciale rol in de trilogie, zowel als een bron van troost en inspiratie als een middel om verbinding te maken met het verleden. De gitarist in de novellen is niet alleen een muzikant, maar ook een zoeker die zijn wortels probeert te vinden. Hij gebruikt muziek om zijn emoties te uiten, herinneringen op te roepen en een gevoel van verbinding te creëren met zijn voorouders.
Het nummer ‘Mother Swan’ is een voorbeeld van een lied dat een persoonlijke betekenis heeft voor de verteller en zijn grootmoeder. Het lied wordt gespeeld op Java, waar de verteller geconfronteerd wordt met de Nederlandse koloniale geschiedenis. Het spelen van dit lied is een daad van eerbetoon aan zijn grootmoeder en een poging om zijn eigen identiteit te bevestigen.
De Chinese Astrologie en de I Tsjing
De zoektocht van de verteller wordt beïnvloed door zijn interesse in de Chinese astrologie en de I Tsjing. Deze systemen bieden een kader voor het interpreteren van de levensloop en het begrijpen van de krachten die ons beïnvloeden. De I Tsjing, een oud Chinees orakelboek, wordt gebruikt om inzicht te krijgen in de toekomst en om beslissingen te nemen. De Chinese astrologie, gebaseerd op de twaalf dieren van de Chinese dierenriem, biedt een inzicht in de persoonlijkheid en het lot van een individu.
De vermelding van deze systemen suggereert dat de verteller op zoek is naar een holistische benadering van het leven, die zowel de materiële als de spirituele aspecten omvat. Hij probeert de verbanden te leggen tussen zijn persoonlijke geschiedenis, de culturele tradities van zijn voorouders en de universele principes die ten grondslag liggen aan de Chinese astrologie en de I Tsjing.
De Confrontatie met het Verleden
De reis naar Java brengt de verteller in contact met de Nederlandse koloniale geschiedenis en de complexiteit van de relaties tussen Nederland en Indonesië. Hij wordt geconfronteerd met de gevolgen van het kolonialisme en de impact ervan op de identiteit van de mensen die er wonen. In tegenstelling tot zijn ervaringen in Nederland, begrijpt men op Java meteen waar hij het over heeft, wat hem een gevoel van erkenning en verbinding geeft.
De confrontatie met het verleden is een essentieel onderdeel van de zoektocht naar identiteit. Door de geschiedenis van zijn voorouders te onderzoeken en de impact van het kolonialisme te erkennen, kan de verteller een beter begrip krijgen van zichzelf en zijn plaats in de wereld.
De Zoektocht naar Bewijs
De trilogie draait om het zoeken en vinden van bewijzen van afkomst. Dit zoeken lijkt soms obsessief, maar is essentieel voor de verteller om zijn identiteit te bevestigen. Hij verzamelt sporen, herinneringen en symbolen die hem kunnen helpen om zijn wortels te vinden.
De zoektocht naar bewijs is echter niet altijd succesvol. De verteller ontdekt dat zijn voorouders uit alle hoeken en gaten van de wereld komen, waardoor het moeilijk is om een eenduidige identiteit te construeren. Hij is net als zijn vader noch Chinees, noch Indo, noch Nederlander, maar een combinatie van al deze elementen.
De Symboliek van de Dieren
De symboliek van dieren speelt een belangrijke rol in de trilogie. Een paard verwelkomt de verteller bij de Lossie, terwijl een zwaan hem bij de Brantas verwelkomt. De IJssel laat hem echter in de steek. Deze symbolen suggereren dat de verteller op zoek is naar begeleiding en bescherming tijdens zijn reis. De dieren vertegenwoordigen verschillende aspecten van zijn identiteit en de krachten die hem beïnvloeden.
Conclusie
De rivieren-trilogie van Alfred Birney is een indringende verkenning van de menselijke zoektocht naar identiteit en afkomst. Door de reis langs geografische rivieren te combineren met een innerlijke reis naar het verleden, creëert Birney een complex en gelaagd verhaal dat resoneert met de universele behoefte om te begrijpen wie we zijn en waar we vandaan komen. De rol van muziek, symboliek en spirituele tradities, zoals de Chinese astrologie en de I Tsjing, verrijkt de trilogie en biedt een holistische benadering van het leven. De trilogie belicht de complexiteit van ontheemding en de uitdagingen van het leven in een diaspora, en toont aan dat de zoektocht naar identiteit een voortdurend proces is, dat nooit volledig voltooid kan worden.