De astrologie, een praktijk die eeuwenlang een prominente rol speelde in het begrijpen van de wereld en de menselijke aangelegenheden, onderging in de late middeleeuwen en de 16e eeuw een ingrijpende transformatie. Deze periode zag een bloei van de astrologische praktijk, mede dankzij de opkomst van de drukpers, maar ook een groeiende kritiek en intellectuele uitdagingen die uiteindelijk de fundamenten van de traditionele astrologie zouden ondermijnen. Dit artikel onderzoekt de ontwikkeling, de interne spanningen en de uiteindelijke verschuivingen binnen de astrologie gedurende deze cruciale periode, gebaseerd op beschikbare historische gegevens.
De Bloei van de Astrologie na 1450
Na 1450 beleefde de astrologie een enorme bloei, grotendeels te danken aan de introductie van de drukpers. Deze technologische innovatie maakte het mogelijk om astrologische kennis en voorspellingen in boekvorm te verspreiden naar een veel breder publiek. De drukpers creëerde een onverzadigbare markt voor astrologische teksten, die een groeiende vraag naar manieren om de toekomst te kennen en te beïnvloeden bevredigden. Deze bloeiperiode zag de ontwikkeling van diverse voorspeltechnieken, vaak met een doe-het-zelf-karakter, die door ongeschoolden met eenvoudige hulpmiddelen konden worden uitgevoerd. Sommige van deze technieken werden zo populair dat ze ook de drukpers haalden en een korte bloeiperiode kenden, om uiteindelijk langzaam weg te slijten als volksvermaak in de 18e en 19e eeuw.
De astrologie raakte in deze periode verweven met andere disciplines, met name de medische wetenschap. Dit monsterverbond versterkte de positie van de astrologie binnen de gevestigde orde, waardoor ze in de late middeleeuwen werd bedreven door universitair geschoolden en beoefend aan adellijke hoven en bisschoppelijke paleizen. De astrologie werd daarmee een aangelegenheid voor de elite van de samenleving.
De Differentiatie binnen de Astrologie
Binnen de astrologie ontstonden verschillende onderscheidingen, afhankelijk van de reikwijdte van de voorspellingen. Sommige astrologen meenden dat de sterren alleen informatie konden verschaffen over zaken die te maken hadden met gezondheid of weer, terwijl anderen geloofden dat de sterren op alles in detail antwoord konden geven. Beide soorten voorspellende astrologie beleefden na 1450 een bloei.
Een belangrijke onderscheiding werd gemaakt tussen astrologia naturalis en astrologia superstitia. Astrologia naturalis was gericht op de invloed van de hemellichamen op de natuurlijke wereld, zoals het weer en de gezondheid, en werd beschouwd als geoorloofd. Astrologia superstitia daarentegen ging uit van een volstrekte determinatie door de sterren en werd als minder acceptabel beschouwd. In de praktijk woekerden deze systemen echter vaak door elkaar, waardoor de grenzen vervaagden.
De Kritiek op de Astrologie
Met het stijgen van de populariteit van de astrologie nam ook de kritiek erop toe, vooral in de 16e eeuw. Deze kritiek richtte zich niet altijd op de principiele grondslagen van de astrologie, maar vaak op vermeende fouten in de praktijkvoering door collega's. Polemieken tussen praktiserende astrologen waren aan de orde van de dag, en de wetenschapshistoricus Thorndike baseerde zijn hoofdstukken over de Europese astrologie vrijwel uitsluitend op zulke polemieken.
Een belangrijk punt van kritiek betrof de betrouwbaarheid van de efemeriden, de tabellen die de posities van de planeten weergeven. Deze tabellen bevatten vaak fouten als gevolg van onkunde, slordigheid, rekenfouten en zetfouten. Astrologen waren zich hiervan bewust, en er werden klachten geuit over de ‘abuseringhe des printers’ en de onkunde van de astrologen zelf, die tot foute voorspellingen leidden. Zelfs astronomen als Regiomontanus, die veel moeite deden om hun efemeriden foutloos te laten zijn, zagen zich genoodzaakt om een eigen drukkerij te beginnen om de productie van begin tot einde te kunnen controleren.
De Houding van de Kerk
De houding van de katholieke kerk ten opzichte van de astrologie was altijd ambigu. Hoewel de kerk de astrologie herhaaldelijk veroordeelde, trad ze niet krachtig tegen de praktijk op. Sterker nog, astrologen werden vaak geraadpleegd in het Vaticaan, en verschillende pausen en kardinalen deden zelf ook aan astrologie. Na het concilie van Trente (1545-1563) werd er een poging gedaan tot een krachtiger beleid, waarbij astrologische werken op de Index van verboden boeken werden geplaatst. Echter, dit verbod bleek krachteloos, en publicaties gingen door alsof er geen verbod bestond, vaak zelfs met een kerkelijke goedkeuring.
De kerk probeerde een compromis te sluiten door de stelling van Thomas van Aquino te omarmen, die stelde dat de sterren wel invloed uitoefenen, maar niet dwingen. Dit idee werd vaak aangehaald in astrologische teksten en fungeerde zelfs als motto in menige gedrukte prognosticatie. De spanning tussen de veroordeling van de astrologie en de feitelijke praktijk ervan illustreert de complexe relatie tussen geloof en wetenschap in die tijd.
De Opkomst van een Nieuw Wereldbeeld
Tegen het einde van de 16e eeuw begon de astrologie te wankelen, niet zozeer door de invloed van de kerk, maar door de opkomst van een nieuw wereldbeeld, gebaseerd op de astronomische ontdekkingen van Copernicus, Brahe, Kepler en Galilei. Deze astronomen stelden vast dat de aarde niet het centrum van het universum was, maar de zon. Dit leidde tot een verschuiving in het geestelijk klimaat, waarbij de nadruk kwam te liggen op rationele conclusies gebaseerd op observatie, in plaats van op zintuigelijk waarneembare werkelijkheid.
Het cogito ergo sum van Descartes dwong tot een andere houding ten opzichte van metafysica. De objectieve waarheid werd nu slechts erkend voorzover zij denkbaar was, en fantasie, gevoel en intuïtie werden minder belangrijk of zelfs waardeloos geacht. De microcosmos werd niet langer gezien als een afspiegeling van de macrocosmos, waardoor de basis onder de astrologie volledig werd weggeslagen.
De Afname van de Astrologie
De combinatie van interne kritiek, de ambiguïteit van de kerkelijke houding en de opkomst van een nieuw wetenschappelijk wereldbeeld leidde tot een geleidelijke afname van de astrologie. De populariteit van de astrologie ebde weg, en de technieken die door ongeschoolden met eenvoudige hulpmiddelen werden uitgevoerd, vervaagden langzaam als achterlijk volksvermaak in de 18e en 19e eeuw. Hoewel de astrologie niet volledig verdween, verloor ze haar prominente positie in de samenleving en werd ze steeds meer beschouwd als een bijgelovige praktijk.
Conclusie
De astrologie in de late middeleeuwen en de 16e eeuw was een complex fenomeen, gekenmerkt door bloei, differentiatie, kritiek en uiteindelijk afname. De opkomst van de drukpers speelde een cruciale rol in de verspreiding van astrologische kennis, maar de interne spanningen en de opkomst van een nieuw wetenschappelijk wereldbeeld ondermijnden uiteindelijk de fundamenten van de traditionele astrologie. De geschiedenis van de astrologie in deze periode illustreert de voortdurende wisselwerking tussen geloof, wetenschap en maatschappelijke verandering.